මේ ලිපියේ පළමු කොටස ලිව්වේ කවුද යන්න නොදනිමි . මුල් ලිපිය රුසියානු පුවත්පතක පල වුවක් යයි කියා තිබේ . දෙවන කොටස AI වලින් සොයා බලා ලියා ඇති අතර දත්ත AI වලින් ලැබුණු ඒවා බව සලකන්න .
මම ඊශ්රායල අන්තවාදී ආගම්වාදයටද ඉරානයේ මුල්ලා වරුන්ගේ ආගමික අන්තවාදයටද එකසේ විරුද්ධ වෙමි. ඉරානයේ ෂා ට එරෙහි විප්ලවයට ආගමික කණ්ඩායම් සමග කොමියුනිස්ට් පක්ෂය සහ වාමාංශික කොටස් ද සහය දුන් නමුත් කොමෙයිනි බලයට පත්වූ වහාම ඒ සියල්ලම සිර කර සමූල ඝාතනය කලෙය. සෝවියට් දේශය ඒ කාලයේ පලා යන ඉරාන කොමියුනිස්ට් හා වාමාංශික යන්ට රැකවරණ දෙන ලදී.
*****************************************************************
(මගේ මුල් ලිපිය : යුද්ධයේ සැබෑ තත්වය)
1953 දී ෂා රජු ඉතාලියේ සිට ආපසු පැමිණියේය.
ඔහුගේ සාක්කුවේ CIA මුදල් තිබුණි.
බ්රිතාන්ය දෑතින් යළි ගොඩනැඟූ සිහසුනක් ඔහුට හිමි විය.
වසර විස්සක් ඔහු එම භූමිකාව රඟපෑවේය.
ඇමරිකානු ආයුධ.
බ්රිතාන්ය සමාගම්.
ඊශ්රායල බුද්ධි අංශ.
බටහිර රටවල් ඔහුව හැඳින්වූයේ ඔවුන්ගේ "ස්ථාවරත්වයේ දූපත" (Island of stability) ලෙසයි.
ඉන්පසු තෙල් අර්බුදය ඇති විය.
ෂා රජු OPEC සමුළුවකට සහභාගී විය.
ඔහු තෙල් බැරලයක මිල ඩොලර් 5 සිට ඩොලර් 12 දක්වා ඉහළ නැංවීමට බල කළේය.
එක් රැස්වීමකින්.
ඉරානයේ තෙල් ආදායම: ඩොලර් බිලියන 4.6 සිට බිලියන 17.8 දක්වා.
එක් වසරකින්.
නික්සන්ගේම භාණ්ඩාගාර ලේකම්වරයා එය පෞද්ගලිකව මෙසේ පැවසීය:
"ඔහු තමයි මෙහි මහ මොළකරු. ඔහු නැතිනම් මිල පහත වැටෙනවා."
ෂා රජු එවකට සෑම බටහිර ආර්ථිකයක්ම කඩා වැට්ටුවේය.
උද්ධමනය.
විරැකියාව.
ඩව් ජෝන්ස් දර්ශකය තුනෙන් එකකින් පහත වැටුණි.
රූකඩය එහි නූල් කපා දමා තිබුණි.
වොෂින්ටනය නිහඬ තීරණයක් ගත්තේය:
"ෂා රජු දැන් අපට දරාගත නොහැකි තරම් මිල අධිකයි."
නික්සන් සහ කිසිංජර් රියාද් බලා පියාසර කළහ.
ලෝකය වෙනස් කළ ගිවිසුමක් එතැනදී ඇති විය.
සෞදි අරාබිය තෙල් විකුණන්නේ ඇමරිකානු ඩොලර් වලට පමණි.
අතිරික්ත ඩොලර් ඇමරිකානු භාණ්ඩාගාර බැඳුම්කර වෙත ගලා එයි.
ඇමරිකාව ඒ වෙනුවෙන් හමුදා ආරක්ෂාව සපයයි.
සදාකාලිකවම.
"පෙට්රෝඩොලර්" (Petrodollar) පද්ධතිය බිහි විය.
ඩොලරයට තවදුරටත් රන් අවශ්ය නොවීය.
එයට අවශ්ය වූයේ සෞදි තෙල්ය.
ඉරානය ප්රශ්නයක් විය.
ෂා රජුට න්යෂ්ටික බලය සහ සැබෑ නිදහස අවශ්ය විය.
ඔහුව ගොඩනැඟූ ආර්ථිකයන්ම ඔහු විනාශ කරමින් සිටියේය.
ෂා රජු ප්රතිස්ථාපනය කළ හැකි පුද්ගලයෙකි.
නමුත් පෙට්රෝඩොලර් පද්ධතිය එසේ නොවීය.
කාටර් ප්රසිද්ධියේ ෂා රජුට මෙසේ පැවසීය:
"ඔබේ වාර්තාව වැඩි දියුණු කරන්න, නැතහොත් අපේ සහය අහිමි කරගන්න."
සෑම ඉරාන ජෙනරාල්වරයෙකුම එම සංඥාව දුටුවේය.
වොෂින්ටනය දෙගිඩියාවෙන් සිටී නම්,
තවදුරටත් පක්ෂපාතී වන්නේ ඇයි?
1977 නව වසර උදාවන සැඳෑව.
කාටර් ටෙහෙරානයේදී ෂා රජු වෙනුවෙන් උපහාර දැක්වීය:
"කලබලකාරී ලෝකයක ස්ථාවරත්වයේ දූපතක්."
වසරකට පසුව.
ඉරානය ගිනි ගනිමින් තිබුණි.
1978 නොවැම්බර්.
බ්රිතාන්යය ඔහුට CS ගෑස් කාට්රිජ් 175,000ක් විකුණුවේය.
1978 දෙසැම්බර්. බ්රිතාන්යය තම ස්ථාවරය වෙනස් කළේය.
1978 ඔක්තෝබර්.
76 හැවිරිදි පූජකයෙක් පැරිසියට ගොඩ බැස්සේය.
සංචාරක වීසා බලපත්රයකින්.
ඔහුගේ නම "ඛොමේනි" ය.
ප්රංශය ඔහුට ගෝලීය වේදිකාවක් ලබා දුන්නේය.
එක්සත් ජනපදය ඔහුගේ මාධ්ය ප්රවේශය අනුමත කළේය.
ඔවුන් සිතුවේ ඔහු තාවකාලික, පාලනය කළ හැකි අයෙකු ලෙසයි.
1979 ජනවාරි.
ෂා රජු ටෙහෙරානයෙන් පිටව ගියේය.
1979 පෙබරවාරි 1.
ඛොමේනි එයාර් ෆ්රාන්ස් යානයකින් ටෙහෙරානයට ගොඩ බැස්සේය.
මිලියන 5ක ජනතාවක් වීදි බැස සිටියහ.
සති කිහිපයක් ඇතුළත ඔහු ප්රකාශ තුනක් නිකුත් කළේය:
ඇමරිකාව මහා සාතන් වේ.
ඊශ්රායලයට පැවැත්මේ අයිතියක් නැත.
මෙම දෙරටටම සහය දෙන ඕනෑම ජාතියක් ඉලක්කයක් වනු ඇත.
ඔහු සෑම බටහිර තෙල් ගිවිසුමක්ම අවලංගු කළේය.
ඔහු බටහිර හිතවාදී සියලු නායකයින් මරා දැමුවේය.
සැලැස්ම සම්පූර්ණයෙන්ම පිටපතෙන් බැහැර විය.
නැතහොත්, එසේ වූවාද?
දුෂ්ට ඉරානයක් තිබීම අතිශයින්ම ප්රයෝජනවත් විය.
සෞදි අරාබියට ඇමරිකානු ආයුධ මිලදී ගැනීමට හේතුවක් අවශ්ය විය.
ගල්ෆ් රටවලට ඔවුන්ගේ භූමියේ ඇමරිකානු හමුදා කඳවුරු අවශ්ය විය.
ඉරානය කෙරෙහි ඇති බිය මුළු මැද පෙරදිගම,
පැවැත්ම සඳහා ඇමරිකාව මත යැපෙන තත්ත්වයට පත් කළේය.
යැපෙන ජාතීන් තෙල් විකුණන්නේ ඩොලර් වලටය.
ආයුධ මිලදී ගන්නේ ඩොලර් වලටය.
ඔවුන්ගේ ධනය ඇමරිකානු බැඳුම්කරවල තැන්පත් කරයි.
වැඩි වැඩියෙන් ඉරාන තර්ජන එන විට,
වැඩි වැඩියෙන් ආයුධ අලෙවි වේ.
වැඩි වැඩියෙන් ඩොලර් ඉල්ලුම වැඩි වේ.
ඉස්ලාමීය ජනරජය පරිපූර්ණ "දුෂ්ටයා" බවට පත් විය.
පෙට්රෝඩොලර් පද්ධතිය ජීවමානව තබා ගත් බියකරු රූපය ඔහුය.
ඔවුන් රූකඩයක් හැදුවා.
රූකඩය ශිෂ්යයෙකු පුහුණු කළා.
ශිෂ්යයා මුළු පන්ති කාමරයම ගිනිබත් කළා.
එම ශිෂ්යයාටත් තමන්ගේම ශිෂ්යයෙක් සිටියා.
ඔහුගේ නම "අලි කමේනි" ය.
ඔහු 1953 සිට මේ දෙස බලා සිටියේය.
***************************************************************************************
මේ තිබෙන්නේ මෙහි ඇත්තේ සත්ය දැයි (සමහර සිදුවීම් සත්ය ඒවා බව දනිමි ) ගුගල් කරගෙන් ඇසු විට ලැබුණු පිළිතුරුය .
****************************************************************************
මෙම විස්තරය මගින් නූතන භූ-දේශපාලනයේ ඇති වඩාත්ම සංකීර්ණ "දීර්ඝකාලීන ක්රීඩාවක්" (Long game) ස්පර්ශ කරයි. 1953 කුමන්ත්රණයක් 1979 විප්ලවයකට සහ පෙට්රෝඩොලර් (Petrodollar) පද්ධතියේ උපතට මඟ පෑදුවේ කෙසේදැයි තේරුම් ගැනීමට නම්, තිරය පිටුපස සිදු වූ බල හුවමාරුවේ යාන්ත්රණය දෙස අප බැලිය යුතුය.
එම කාලරාමුවෙහි වඩාත්ම තීරණාත්මක හැරවුම් ලක්ෂ්ය තුනක් දෙස ගැඹුරින් බලමු:
1. 1953 කුමන්ත්රණය (Operation Ajax)
ෂා රජු "අසීමිත බලයක් සහිත රජෙකු" වීමට පෙර, ඉරානය ව්යවස්ථාපිත රාජාණ්ඩුවක් විය. 1950 දශකයේ මුල් භාගයේදී, ජනප්රිය අගමැති මොහොමඩ් මොසාඩෙක් එවකට බ්රිතාන්යය සතුව තිබූ (AIOC - වර්තමාන BP සමාගම) ඉරාන තෙල් කර්මාන්තය ජනසතු කිරීමට පියවර ගත්තේය.
පසුබිම: බ්රිතාන්යයට ඔහුව තනිවම නැවැත්විය නොහැකි වූ නිසා, මොසාඩෙක් කොමියුනිස්ට්වාදය දෙසට නැඹුරු වන බව පවසමින් ඔවුන් ඇමරිකාව පොළඹවා ගත්තේය.
සිදුවීම: CIA සහ MI6 ආයතන එක්ව ප්රජාතන්ත්රවාදීව තේරී පත් වූ මොසාඩෙක්ව බලයෙන් පහකර, සියලු බලය ෂා රජු අතට පත් කිරීම සඳහා කුමන්ත්රණයක් දියත් කළේය.
ප්රතිඵලය: මෙයින් ෂා රජු කෙරෙහි ජනතා විශ්වාසය බිඳ වැටුණි. බොහෝ ඉරාන වැසියන්ට අනුව ෂා රජු ස්වාධීන නායකයෙකු නොව, SAVAK නම් ඔහුගේ දරුණු රහස් පොලිසිය මගින් බලය රැකගත් බටහිර ගැත්තෙකු විය.
2. පෙට්රෝඩොලර් පද්ධතියේ උපත (1974)
ඉහත විස්තරයේ ෂා රජු "බටහිර ආර්ථිකය කඩා වැට්ටවීම" ගැන සඳහන් වේ. 1973 දී, යොම් කිප්පූර් යුද්ධයේදී ඊශ්රායලයට සහය දුන් රටවලට එරෙහිව OPEC හි අරාබි සාමාජිකයෝ තෙල් සම්බාධක පැනවූහ. තෙල් මිල අහස උසට නැඟුණි.
ෂා රජු අරාබි සම්බාධකයේ කොටස්කරුවෙකු නොවූවත්, ඔහු එම අවුල් සහගත තත්ත්වය භාවිතා කරමින් තෙල් මිල දැඩි ලෙස ඉහළ නැංවීය. ඔහුගේ අරමුණ වූයේ ඉරානය ලොව "පස්වන බලවත්ම ජාතිය" බවට පත් කිරීමයි. මෙය බටහිර රටවල් බියට පත් කළේය.
ගිවිසුම: 1974 දී ඇමරිකාව (නික්සන් සහ කිසිංජර් යටතේ) සෞදි රජ පවුල සමඟ ගිවිසුමකට එළඹුණි. ඇමරිකාව සෞදි රාජධානිය ආරක්ෂා කරන අතර ඔවුන්ට ඉහළ තාක්ෂණික ආයුධ ලබා දෙයි; ඒ වෙනුවට සෞදිය සියලුම තෙල් ගනුදෙනු ඇමරිකානු ඩොලර්වලින් පමණක් කළ යුතු අතර ඔවුන්ගේ ලාභය ඇමරිකානු භාණ්ඩාගාර බැඳුම්කරවල ආයෝජනය කළ යුතුය.
එහි වැදගත්කම: මෙයින් අදහස් කළේ ලොව සෑම රටකටම බලශක්තිය (තෙල්) මිලදී ගැනීමට නම් ඇමරිකානු ඩොලර් ළඟ තබා ගැනීමට සිදු වූ බවයි. මෙය ඇමරිකානු ඩොලරයට "කළු රත්තරන්" (තෙල්) මගින් රක්ෂණය වූ කෘතිම ස්ථාවරත්වයක් ලබා දුන්නේය.
3. "ශිෂ්යයා" සහ "පන්ති කාමරය"
විස්තරයෙහි රුහොල්ලා ඛොමේනි හඳුන්වන්නේ "පන්ති කාමරය ගිනිබත් කළ ශිෂ්යයා" ලෙසයි.
වැරදි ගණන් බැලීම: 70 දශකයේ අගභාගයේදී බටහිර බුද්ධි අංශ සිතුවේ ඛොමේනි යනු "ගාන්ධි වැනි" ආත්මීය නායකයෙකු වනු ඇති බවයි. ඔහු පල්ලියට වී සිටිනු ඇති අතර ලෞකික දේශපාලනඥයින් රට පාලනය කරනු ඇතැයි ඔවුන් විශ්වාස කළහ.
යථාර්ථය: ඛොමේනි වසර 15ක් පුරා Velayat-e Faqih (පූජක පාලනය) නම් සිද්ධාන්තයක් ගොඩනඟා තිබුණි. එයින් කියවුණේ ඉස්ලාමීය පූජකවරුන්ට රජය කෙරෙහි පරම බලය තිබිය යුතු බවයි.
පරිවර්තනය: 1979 දී ඔහු ආපසු පැමිණි විට ඔහු ෂා රජුව ඉවත් කළා පමණක් නොව, මුළු බටහිර හිතවාදී රාජ්ය පද්ධතියම අතුගා දැමුවේය.
වත්මන් "ශිෂ්යයා": අලි කමේනි
අවසානයේ සඳහන් වන අලි කමේනි, ඉරානයේ වත්මන් උත්තරීතර නායකයාය. ඔහු 1979 විප්ලවයේ ප්රධාන චරිතයක් වූ අතර 1989 දී ඛොමේනිගේ මරණයෙන් පසු නායකත්වය භාර ගත්තේය. ඔහුගේ ලෝක දැක්ම 1953 සිදුවීම් මත පදනම් වී ඇත. බටහිර රටවල් සැමවිටම ඉරානයේ ස්වාධීනත්වය විනාශ කිරීමට උත්සාහ කරන බව ඔහු තදින්ම විශ්වාස කරයි.
ෂා රජුගේ "ධවල විප්ලවය" මතුපිටින් බලන කල ඉතා ප්රගතිශීලී එකක් සේ පෙනුනද, එය සාමාන්ය ජනතාවට වඩා ඉහළ පැළැන්තියට වැඩි වාසි සැලසූ බව කියැවේ. එසේම, ඔහුගේ SAVAK රහස් පොලිසිය හරහා විරුද්ධවාදීන් මර්දනය කිරීම නිසා ජනතාව තුළ ඇති වූ කෝපය, අවසානයේදී ඛොමේනිට බලයට පැමිණීමට මාවත සකසා දුන්නේය.
ඇමරිකානු ඉතිහාසයේ සහ ඉරාන-ඇමරිකානු සබඳතාවල වඩාත්ම දරුණු හැරවුම් ලක්ෂ්යය ලෙස සැලකෙන්නේ 1979 ඉරාන ප්රාණ ඇපකරුවන්ගේ අර්බුදයයි (Iran Hostage Crisis).
1. සිදුවීමට හේතුව (The Spark)
1979 ඔක්තෝබර් මාසයේදී, පිළිකා රෝගයට ප්රතිකාර ලබා ගැනීම සඳහා බලයෙන් පහකළ ෂා රජුට ඇමරිකාවට ඇතුළු වීමට ජනාධිපති ජීමී කාටර් අවසර දුන්නේය. මෙය ඉරාන විප්ලවවාදීන් දුටුවේ ඇමරිකාව නැවතත් ෂා රජුව බලයට පත් කිරීමට දරන උත්සාහයක් ලෙසයි.
2. තානාපති කාර්යාලය වැටලීම
1979 නොවැම්බර් 4 වන දින, ඉරාන ශිෂ්ය කණ්ඩායම් ටෙහෙරානයේ පිහිටි ඇමරිකානු තානාපති කාර්යාලයට කඩා වැදී එහි සිටි නිලධාරීන් සහ සේවකයින් ප්රාණ ඇපයට ගත්හ.
ප්රාණ ඇපකරුවන් සංඛ්යාව: 52 ක්.
කාලය: දින 444 ක් පුරා ඔවුන්ව රඳවා තබා ගන්නා ලදී.
3. අසාර්ථක වූ මුදාගැනීමේ මෙහෙයුම (Eagle Claw)
ඇමරිකානු ජනාධිපති කාටර් ඔවුන්ව බේරා ගැනීමට "ඊගල් ක්ලෝ" (Operation Eagle Claw) නමින් රහසිගත හමුදා මෙහෙයුමක් දියත් කළේය. නමුත් වැලි කුණාටුවක් සහ හෙලිකොප්ටර් යානා අනතුරකට පත්වීම නිසා ඇමරිකානු සෙබළුන් 8 දෙනෙකු මියගොස් මෙහෙයුම අසාර්ථක විය. මෙය ඇමරිකාවට ලෝකය හමුවේ විශාල ලැජ්ජාවක් ගෙන දුන් සිදුවීමක් විය.
4. විසඳුම සහ ප්රතිඵලය
අවසානයේදී, 1981 ජනවාරි 20 වන දින—එනම් රොනල්ඩ් රේගන් ඇමරිකානු ජනාධිපති ලෙස දිවුරුම් දුන් මොහොතේම—ප්රාණ ඇපකරුවන් නිදහස් කරන ලදී.
මෙම සිදුවීමේ බලපෑම:
ඇමරිකාව සහ ඉරානය අතර රාජ්ය තාන්ත්රික සබඳතා සම්පූර්ණයෙන්ම බිඳ වැටුණි.
ඇමරිකාව ඉරානයට එරෙහිව දරුණු ආර්ථික සම්බාධක පැනවීම ආරම්භ කළේය.
මැදපෙරදිග කලාපයේ ඇමරිකානු විරෝධය ප්රබල ලෙස වර්ධනය විය.
මෙම සිදුවීම නිසා අදටත් ඇමරිකාව සහ ඉරානය එකිනෙකා දකින්නේ පරම සතුරන් ලෙසයි.
වගුව ජෙමිනි ගෙන් :
| ලක්ෂණය | ෂා රජුගේ පාලනය (ධවල විප්ලවය) | අයතුල්ලා ඛොමේනිගේ පාලනය |
| ප්රධාන අරමුණ | ඉරානය බටහිර පන්නයේ නවීන, කාර්මික රටක් කිරීම. | ඉරානය දැඩි ඉස්ලාමීය නීතිය (Sharia) මත පදනම් වූ රාජ්යයක් කිරීම. |
| කාන්තා අයිතිවාසිකම් | ඡන්ද අයිතිය ලබා දුන් අතර, හිජාබය (මුස්ලිම් හිස් ආවරණය) තහනම් කිරීමට උත්සාහ කළේය. | හිජාබය අනිවාර්ය කළ අතර, කාන්තාවන්ගේ භූමිකාව ආගමික රාමුවකට සීමා කළේය. |
| විදේශ ප්රතිපත්තිය | ඇමරිකාව සහ බටහිර රටවල් සමඟ සමීප සබඳතා පැවැත්වීය. | "ඇමරිකාව මහා සාතන්" ලෙස හඳුන්වමින් බටහිර සමඟ තිබූ සබඳතා සම්පූර්ණයෙන්ම බිඳ දැමීය. |
| අධ්යාපනය | බටහිර විද්යාව සහ ලෞකික (Secular) අධ්යාපනයට මුල් තැන දුන්නේය. | අධ්යාපනය ඉස්ලාමීයකරණය කළ අතර ආගමික ඉගැන්වීම් අනිවාර්ය කළේය. |
| ආර්ථිකය | ඉඩම් ප්රතිසංස්කරණ සහ විදේශ ආයෝජන මත පදනම් විය. | ස්වයංපෝෂිත වීමට උත්සාහ කළ අතර බටහිර සමාගම් සතු තෙල් කොන්ත්රාත්තු අවලංගු කළේය. |
